Społeczeństwo stanowe w późnośredniowiecznej Europie i Polsce w wieku XIV i XV
2009-09-01
Społeczeństwo stanowe w późnośredniowiecznej Europie i Polsce w wieku XIV i XV
Cechą charakterystyczną państw schyłkowej fazy średniowiecza w Europie było stopniowe zastępowanie więzi feudalnych w relacjach społecznych systemem stanowym. System feudalny, w wydaniu Europejskim czerpał swe korzenie w germańskim Cesarstwie Karola Wielkiego z IX wieku. Relacje społeczne feudalizmu opierały się na zasadzie wolności osoby, tworzone więzi podległości i nadrzędności pomiędzy suwerenem i wasalem były ściśle określone w akcie poddaństwa. Poprzez system przywilejów i utrwalenie więzi gospodarczych, system feudalny ewoluował w kierunku systemu stanowego, w którym istniały określone, ułożone hierarchicznie warstwy społeczne - stany, posiadające spójne cechy i podlegające osobnym zasadom prawnym.
System stanowy w Europie
Ustrój stanowy w Europie ugruntował się w XIII wieku, kiedy w społeczeństwie feudalnym wykształciło się odpowiednio dużo przywilejów, granic i barier, które sztywno określały przeznaczenie społeczne każdego człowieka. Cechą charakterystyczną stanów był współudział w podejmowaniu decyzji politycznych, przy czym poszczególne stany posiadały ściśle wyznaczone role polityczne - od pełnego współuczestnictwa do władzy do pełnego poddaństwa. Niektóre stany cieszyły się przywilejem samorządu, inne posiadały prawo artykułować swoje żądania w parlamencie. Duchowieństwo jako jedyne było stanem w pełni otwartym, niedziedzicznym, o zaliczeniu do tego stanu nie świadczyło pochodzenie, lecz wstąpienie w struktury Kościoła katolickiego.
Duchowieństwo
Duchowieństwo najwcześniej otrzymało cechy stanu w społeczeństwie feudalnym. Wyznacznikiem przynależności do tego stanu była pełniona funkcja religijna w ramach Kościoła katolickiego. Najwcześniej duchowieństwo otrzymało także przywilej posiadania własnego sądownictwa wedle prawa kanonicznego. W wielu państwach Europy duchowieństwo posiadało też prawo do pobierania powszechnego podatku na własne utrzymanie (dziesięciny), pełniło też funkcje stanu cywilnego rejestrując narodziny, zgony, małżeństwa. Stan duchowny był też najsilniej zróżnicowany społecznie i ekonomicznie. Dostęp do wyższych godności kościelnych, w tym godności biskupiej, rezerwowano osobom pochodzącym ze stanu szlacheckiego. Dostojnicy kościelni otrzymywali też przywileje polityczne poprzez prawo do zasiadania w radach królewskich, z których wykształcały się izby wyższe parlamentów. Stan duchowny obejmował do 10% społeczeństwa.
Stan szlachecki
Stan szlachecki wykształcił się z feudalnego stanu rycerskiego i możnowładców - suwerenów feudalnych. Szlachta była stanem wyróżnianym poprzez przywilej uczestnictwa w obronie kraju i siłach zbrojnych. Wyróżniała ją też wolność osobista. Był to stan, któremu przyznawano szerokie zwolnienia podatkowe. Wyróżnikiem stanu szlacheckiego była też własność ziemska, samorządowe sądownictwo oraz prawo do symboliki - nazwiska i herbu. W państwach Europy Zachodniej istniało rozróżnienie na szlachtę rodową, wywodzącą się z tradycji wczesnośredniowiecznego feudalizmu i szlachtę togi. Dostęp do tej drugiej kategorii pozostawał otwarty - istniała możliwość zakupu tytułu szlacheckiego przez odpowiednio zamożnego przedstawiciela innego, niższego stanu. Zależnie od kraju, szlachta posiadała różnie określone przywileje polityczne, stanowiła jednak każdorazowo grupę bardzo wpływową grupę społeczną inicjującą zmiany. Stan szlachecki był najmniej liczny i obejmował kilka procent społeczeństwa.
Stan trzeci
Nie istnieje wspólny europejski wyznacznik dla pozostałych stanów, we Francji opisywanych wspólnie jako stan trzeci. Wedle ogólnej zasady, były to wszystkie osoby nie należące do duchowieństwa i nie posiadające tytułu szlacheckiego - herbu. Stan trzeci był niezwykle zróżnicowany ekonomicznie i społecznie, obejmował osoby od bardzo zamożnych urzędników i mieszczan po zubożałe chłopstwo. Wyznacznikiem przynależności do stanu trzeciego były jego specyficzne przywileje i obowiązki. Stan trzeci był najbardziej liczny, obejmował ponad 90% każdego społeczeństwa.
Mieszczaństwo stanowiło spójną grupę w obrębie stanu trzeciego ze względu na przysługujące mu przywileje lokacyjne i inne przywileje związane z handlem i samorządnością rzemieślniczą i miejską. Przywileje mieszczańskie gwarantowały wolność osobistą. O przynależności do stanu mieszczańskiego decydowało pochodzenie i posiadanie nieruchomości w obrębie miasta. Sam stan mieszczański można podzielić na trzy warstwy. Patrycjat posiadał pełnię praw mieszczańskich i realny wpływ na samorząd miejski. Pospólstwo cechowała mniejsza zamożność, zawody rzemieślnicze lub prowadzenie handlu na niewielką skalę. Plebs, ostatni stan miejski, nie posiadał praw, składali się na niego pozostali, często niewolni mieszkańcy miast - służba, czeladź, robotnicy. W okresie rewolucji przemysłowej wzrastająca grupa plebsu przekształciła się w proletariat.
Włościaństwo, chłopstwo lub stan kmieci to ostatnia znaczna grupa w obrębie stanu trzeciego. Cechą charakterystyczną było użytkowanie ziemi przekazywanej dziedzicznie w obrębie rodziny, ale będącej w posiadaniu seniora, najczęściej przedstawiciela stanu szlacheckiego lub Kościoła. Chłopi, osadzeni na prawach lokacyjnych, byli zobowiązani do świadczeń pieniężnych i usług na rzecz swego pana i Kościoła. Wieś cechował samorząd, w tym samorządne sądownictwo ławy wiejskiej. Cechą charakterystyczną stanu włościańskiego było stopniowe pozbawianie jego członków wolności osobistej. Prawo wychodu - opuszczenia wsi, było możliwe po spełnieniu wymogów określonych w umowie lokacyjnej. Pańszczyzna i przypisanie chłopa do ziemi przyczyniło się do tego, że zmiana gospodarstwa i opuszczenie stanu włościańskiego były praktycznie niemożliwe.
W wielu państwach Europy do stanu trzeciego zaliczano także urzędników państwowych. Urzędnicy w hierarchii społecznej byli umieszczani powyżej mieszczaństwa, ale poniżej stanu szlacheckiego, do którego dążyli poprzez osobiste wzbogacanie się. Urzędnicy byli też grupą zawodową zawsze obciążoną podatkami, jako że źródłem znacznej części ich dochodów były z zasady łapówki a sprawy załatwiane były w kolejności stawiennictwa u danego urzędnika.
W niektórych państwach Europy za osobny stan uważano Żydów, a to poprzez ich odrębność religijną i kulturową oraz tworzenie zamkniętych wspólnot. Żydzi otrzymywali osobne przywileje określające ich uprawnienia i obowiązki, w tym przywileje lokacyjne dla tworzenia w wyznaczonych miejscach osad i kolonii.
Cechy charakterystyczne ustroju stanowego w Polsce
Ustrój stanowy, poprzez system przywilejów, wykształcił się także w Polsce. Jego cechy charakterystyczne pojawiły się w XIV i XV wieku. Cechą charakterystyczną polskiego systemu stanowego była wyjątkowa na skalę Europy liczebność stanu szlacheckiego, sięgająca kilkunastu procent społeczeństwa. Polska i Litewska szlachta w okresie I Rzeczpospolitej uzyskała także najszersze uprzywilejowanie polityczne spośród stanów szlacheckich w Europie. System złotej wolności szlacheckiej i demokracji szlacheckiej z wolną elekcją władców w znacznej mierze kontrolowanego przez szlachtę wyznaczał stan szlachecki jako najważniejszy w państwie i sprawujący faktyczną władzę. Było to zgoła odmienne rozwiązanie niż w innych państwach Europy, gdzie silna władza dynastyczna była poza uwarunkowaniami stanowymi i sprawowana była w sposób absolutny.
Ustrój stanowy w Europie został zachowany do końca XVIII wieku. Jako pierwsza oficjalnie zniosła go Francja w okresie Wielkiej Rewolucji Francuskiej. W wielu państwach prawidła stanów obowiązywały jeszcze w XIX wieku i stopniowo, ewolucyjnie, ustępowały stosunkom społecznym właściwym dla państw przemysłowych. W Polsce symboliczne uwarunkowania stanowe, w tym znaczenie herbów, tytułów i pozostałości przywilejów, zostały oficjalnie zniesione przez Konstytucję Marcową 1921 roku.
Cechą charakterystyczną państw schyłkowej fazy średniowiecza w Europie było stopniowe zastępowanie więzi feudalnych w relacjach społecznych systemem stanowym. System feudalny, w wydaniu Europejskim czerpał swe korzenie w germańskim Cesarstwie Karola Wielkiego z IX wieku. Relacje społeczne feudalizmu opierały się na zasadzie wolności osoby, tworzone więzi podległości i nadrzędności pomiędzy suwerenem i wasalem były ściśle określone w akcie poddaństwa. Poprzez system przywilejów i utrwalenie więzi gospodarczych, system feudalny ewoluował w kierunku systemu stanowego, w którym istniały określone, ułożone hierarchicznie warstwy społeczne - stany, posiadające spójne cechy i podlegające osobnym zasadom prawnym.
System stanowy w Europie
Ustrój stanowy w Europie ugruntował się w XIII wieku, kiedy w społeczeństwie feudalnym wykształciło się odpowiednio dużo przywilejów, granic i barier, które sztywno określały przeznaczenie społeczne każdego człowieka. Cechą charakterystyczną stanów był współudział w podejmowaniu decyzji politycznych, przy czym poszczególne stany posiadały ściśle wyznaczone role polityczne - od pełnego współuczestnictwa do władzy do pełnego poddaństwa. Niektóre stany cieszyły się przywilejem samorządu, inne posiadały prawo artykułować swoje żądania w parlamencie. Duchowieństwo jako jedyne było stanem w pełni otwartym, niedziedzicznym, o zaliczeniu do tego stanu nie świadczyło pochodzenie, lecz wstąpienie w struktury Kościoła katolickiego.
Duchowieństwo
Duchowieństwo najwcześniej otrzymało cechy stanu w społeczeństwie feudalnym. Wyznacznikiem przynależności do tego stanu była pełniona funkcja religijna w ramach Kościoła katolickiego. Najwcześniej duchowieństwo otrzymało także przywilej posiadania własnego sądownictwa wedle prawa kanonicznego. W wielu państwach Europy duchowieństwo posiadało też prawo do pobierania powszechnego podatku na własne utrzymanie (dziesięciny), pełniło też funkcje stanu cywilnego rejestrując narodziny, zgony, małżeństwa. Stan duchowny był też najsilniej zróżnicowany społecznie i ekonomicznie. Dostęp do wyższych godności kościelnych, w tym godności biskupiej, rezerwowano osobom pochodzącym ze stanu szlacheckiego. Dostojnicy kościelni otrzymywali też przywileje polityczne poprzez prawo do zasiadania w radach królewskich, z których wykształcały się izby wyższe parlamentów. Stan duchowny obejmował do 10% społeczeństwa.
Stan szlachecki
Stan szlachecki wykształcił się z feudalnego stanu rycerskiego i możnowładców - suwerenów feudalnych. Szlachta była stanem wyróżnianym poprzez przywilej uczestnictwa w obronie kraju i siłach zbrojnych. Wyróżniała ją też wolność osobista. Był to stan, któremu przyznawano szerokie zwolnienia podatkowe. Wyróżnikiem stanu szlacheckiego była też własność ziemska, samorządowe sądownictwo oraz prawo do symboliki - nazwiska i herbu. W państwach Europy Zachodniej istniało rozróżnienie na szlachtę rodową, wywodzącą się z tradycji wczesnośredniowiecznego feudalizmu i szlachtę togi. Dostęp do tej drugiej kategorii pozostawał otwarty - istniała możliwość zakupu tytułu szlacheckiego przez odpowiednio zamożnego przedstawiciela innego, niższego stanu. Zależnie od kraju, szlachta posiadała różnie określone przywileje polityczne, stanowiła jednak każdorazowo grupę bardzo wpływową grupę społeczną inicjującą zmiany. Stan szlachecki był najmniej liczny i obejmował kilka procent społeczeństwa.
Stan trzeci
Nie istnieje wspólny europejski wyznacznik dla pozostałych stanów, we Francji opisywanych wspólnie jako stan trzeci. Wedle ogólnej zasady, były to wszystkie osoby nie należące do duchowieństwa i nie posiadające tytułu szlacheckiego - herbu. Stan trzeci był niezwykle zróżnicowany ekonomicznie i społecznie, obejmował osoby od bardzo zamożnych urzędników i mieszczan po zubożałe chłopstwo. Wyznacznikiem przynależności do stanu trzeciego były jego specyficzne przywileje i obowiązki. Stan trzeci był najbardziej liczny, obejmował ponad 90% każdego społeczeństwa.
Mieszczaństwo stanowiło spójną grupę w obrębie stanu trzeciego ze względu na przysługujące mu przywileje lokacyjne i inne przywileje związane z handlem i samorządnością rzemieślniczą i miejską. Przywileje mieszczańskie gwarantowały wolność osobistą. O przynależności do stanu mieszczańskiego decydowało pochodzenie i posiadanie nieruchomości w obrębie miasta. Sam stan mieszczański można podzielić na trzy warstwy. Patrycjat posiadał pełnię praw mieszczańskich i realny wpływ na samorząd miejski. Pospólstwo cechowała mniejsza zamożność, zawody rzemieślnicze lub prowadzenie handlu na niewielką skalę. Plebs, ostatni stan miejski, nie posiadał praw, składali się na niego pozostali, często niewolni mieszkańcy miast - służba, czeladź, robotnicy. W okresie rewolucji przemysłowej wzrastająca grupa plebsu przekształciła się w proletariat.
Włościaństwo, chłopstwo lub stan kmieci to ostatnia znaczna grupa w obrębie stanu trzeciego. Cechą charakterystyczną było użytkowanie ziemi przekazywanej dziedzicznie w obrębie rodziny, ale będącej w posiadaniu seniora, najczęściej przedstawiciela stanu szlacheckiego lub Kościoła. Chłopi, osadzeni na prawach lokacyjnych, byli zobowiązani do świadczeń pieniężnych i usług na rzecz swego pana i Kościoła. Wieś cechował samorząd, w tym samorządne sądownictwo ławy wiejskiej. Cechą charakterystyczną stanu włościańskiego było stopniowe pozbawianie jego członków wolności osobistej. Prawo wychodu - opuszczenia wsi, było możliwe po spełnieniu wymogów określonych w umowie lokacyjnej. Pańszczyzna i przypisanie chłopa do ziemi przyczyniło się do tego, że zmiana gospodarstwa i opuszczenie stanu włościańskiego były praktycznie niemożliwe.
W wielu państwach Europy do stanu trzeciego zaliczano także urzędników państwowych. Urzędnicy w hierarchii społecznej byli umieszczani powyżej mieszczaństwa, ale poniżej stanu szlacheckiego, do którego dążyli poprzez osobiste wzbogacanie się. Urzędnicy byli też grupą zawodową zawsze obciążoną podatkami, jako że źródłem znacznej części ich dochodów były z zasady łapówki a sprawy załatwiane były w kolejności stawiennictwa u danego urzędnika.
W niektórych państwach Europy za osobny stan uważano Żydów, a to poprzez ich odrębność religijną i kulturową oraz tworzenie zamkniętych wspólnot. Żydzi otrzymywali osobne przywileje określające ich uprawnienia i obowiązki, w tym przywileje lokacyjne dla tworzenia w wyznaczonych miejscach osad i kolonii.
Cechy charakterystyczne ustroju stanowego w Polsce
Ustrój stanowy, poprzez system przywilejów, wykształcił się także w Polsce. Jego cechy charakterystyczne pojawiły się w XIV i XV wieku. Cechą charakterystyczną polskiego systemu stanowego była wyjątkowa na skalę Europy liczebność stanu szlacheckiego, sięgająca kilkunastu procent społeczeństwa. Polska i Litewska szlachta w okresie I Rzeczpospolitej uzyskała także najszersze uprzywilejowanie polityczne spośród stanów szlacheckich w Europie. System złotej wolności szlacheckiej i demokracji szlacheckiej z wolną elekcją władców w znacznej mierze kontrolowanego przez szlachtę wyznaczał stan szlachecki jako najważniejszy w państwie i sprawujący faktyczną władzę. Było to zgoła odmienne rozwiązanie niż w innych państwach Europy, gdzie silna władza dynastyczna była poza uwarunkowaniami stanowymi i sprawowana była w sposób absolutny.
Ustrój stanowy w Europie został zachowany do końca XVIII wieku. Jako pierwsza oficjalnie zniosła go Francja w okresie Wielkiej Rewolucji Francuskiej. W wielu państwach prawidła stanów obowiązywały jeszcze w XIX wieku i stopniowo, ewolucyjnie, ustępowały stosunkom społecznym właściwym dla państw przemysłowych. W Polsce symboliczne uwarunkowania stanowe, w tym znaczenie herbów, tytułów i pozostałości przywilejów, zostały oficjalnie zniesione przez Konstytucję Marcową 1921 roku.
Udostępnij link: Facebook